Lənkəran haqqında tarixi-coqrafi məlumat

 

 

Azərbaycanın ən qədim və gözəl şəhərlərindən olan Lənkəran şəhəri 38 şimal, 40 şərq  en dairəsinin kəsişdiyi, Xəzər dənizinin cənubi-qərb sahilində, Lənkəran çayın Xəzər dənizinə töküldüyü yerdə yerləşir. Lənkəran bölgəsi Talış dağlarından Xəzər dənizinə qədər geniş bir ərazini əhatə edir. Bu regionun əlverişli coğrafi mövqeyi qədim vaxtlardan insanları buraya cəlb edirdi. Bura həm də son dərəcə mənzərəli təbiətə, unikal bitki aləminə malik olan subtropik ərazi, nadir quş və heyvan növlərinin yaşadığı bir yer kimi məşhurdur. Lənkəran rayonu Azərbaycanın cənub-şərqində, onlarca kilometr məsafəyə uzanıb gedən Lənkəran ovalığında yerləşir. Rayonun ərazisi şərqdən Xəzər dənizi ilə həmhüduddur. Burada 29 min hektar sahə meşələrlə örtülmüşdür. Lənkəranın iqlimi rütubətli subtropikdir. Bu yerlərdə sərt və qarlı qış olmur.

Lənkəran rayonunun zəngin flora və faunası var. Talış dağlarında bitən nadir və endemik ağaclar bütün dünyada məşhurdur. Dəmirağacı, azat, ipək akasiya, palıd, evkalipt, mantar ağacı, məxmər rəngli ağcaqayın, nil, Hirkan şümşadı, haqlı olaraq, Lənkəran florasının inciləri sayılır. Lənkəranda bitən əsas meşə ağacı enliyarpaqlı palıddır. Bu ağac nadir ağacların üçüncü nəslinə mənsubdur. Onun hündürlüyü 40-45 metr olur. Daha bir nadir bitki növü olan dəmirağacının xarakterik cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, bu ağacın yarpaqları qış fəslində tökülmür, onlar quruyaraq ağacda qalırlar. Meşələrdə çoxlu cır meyvə ağacları, dərman bitkiləri və kollar bitir.                                                                                                                        

 

Lənkəran rayonunun ərazisində Hirkan Milli Parkı və Qızılağac qoruğu var. Burada qırqovul, qu quşu, kəklik, ağ qartal və digər nadir quş növləri yaşayırlar. Ümumiyyətlə, burada 270 növ quş var. Hirkan Milli Parkında isə nəsli kəsilməkdə olan qədim ağac növlərinə daha çox rast gəlmək olar. Lənkəran toponiminin haradan götürülməsi, onun mənası hələ indiyə qədər mübahisəli olaraq qalır. Lənkəran və onun ətraf yerlərininin daha cox gədimliyinə nişan verən sənədlərdən məşhuru yunan tarixçisi Herodotun məlumatıdır.

Lənkəran sözünün mənşəyini araşdırmaq məqsədilə ilk dəfə bu adın işlədildiyi tarixə nəzər salmaq lazımdır.1409-cu ildə ərəb dilində yazılmış"Fərruxnameyi-cəmali" müəllifi təbib Ramazan ibn Şeyxəli Lənkərani və həmin kitabı 1594-cü ildə fars dilinə tərcümə edən Möhübəli ibn Əhmədi Lənkərkünani ləğəbinə təsadüf edirik.Lənkəran adının mənşəyinə iki çür yanaşmag lazımdır: birincisi fars dilindən, ikincisi talış dilindən keçmə mənasında. XV əsrdən əvvəl deyilən Ləngərkünan, Ləngəran, Lənkgəran, Lanqaran, Lyanqaran sözləri bu günkü Lənkəran sözünün ilkin formaları olmuşlar. Bunlardan Ləngərkünan - Ləngər və künan - yer, məskən deməkdir. Dəməli, birinci adı lövbər calınan yer deməkdir. Bu adın yaranmasına səbəb dünyanın müxtəlif yerlərindən Irana ticarətə, səfərə, təhsilə, ziyarətə, diplomatik işlərə gedən və Irandan gələn gəmilərin burada lövbər salıb dayanmalarıdır. Ləngkəran farsca - ləng, ləngimək, kəran - yer (məskən) deməkdir. Deməli, ikincisi "ləngiyən yer" mə'nasını verir. Adın yaranmasına səbəb yağışların çox olması üzündən buraya gələnlərin ləngiməsidir. Lənkon talışca leynə, len - qamış, kon - (kəon) evlər deməkdir. Həm də bu ətraf rayonlarda sonu talışca "kon" azərbaycanca "kəran"la bitən yer adları çoxdur. Beləliklə, üçüncü adı "qamış evlər" deməkdir. Bu ad Almaniyanın Hamburg səfarətxanasında saxlanılan hesabatlarda da vardır. Belə ki, bu söz 1603-cü ildə adı çəkilən, o dövrdə Lənkərandan bir az aralı yerləşən almanca yazılmış Lankon sözüdür. Indiki Lənkəranın böyüdükcə həmin kənd şəhərə qarışmış və adı Lənkəranla eyniləşmişdir. O dövrdə, hətta XX əsrin əvvələrinə kimi buradaki evlərin üstü, çəpəri, bəzən divarları da qamışdan olduğu üçün qamış evlər adlanmışdır. Bütün bunlar göstərir ki, Lənkəranın tarixi çox qədimdir.